آماری از عملکرد مالیات بر سرمایه دولت

به گزارش سایت اخبار طلا و جواهر گلدنیوز؛مالیات بر ثروت به عنوان یکی از جذاب‌ترین ظرفیت‌های مالیاتی مطرح می‌شود؛ زیرا هدف آن فشار آوردن به بخش مصرف یا تولید نیست، بلکه متوجه دارایی‌ها و انباشت ثروت است و می‌تواند به تقویت عدالت مالیاتی کمک کند. با این حال، بررسی دقیق ارقام و عملکرد این پایه مالیاتی در دو دهه گذشته در ایران، تصویر دیگری را ترسیم می‌کند: این منبع درآمدی هنوز نتوانسته است به ثبات برسد و در حال حاضر سهمی ناچیز در کل درآمدهای مالیاتی کشور دارد. به نظر می‌رسد شرایط ویژه اقتصادی، عامل اصلی این عدم پایداری باشد.

بررسی تعدیل‌شده: نوسانات تاریخی درآمد مالیات بر ثروت

برای دستیابی به یک مقایسه معتبر بین سال‌های مختلف، لازم است ارقام درآمدی با در نظر گرفتن اندازه کنونی اقتصاد (تعدیل شده بر اساس تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳) مورد سنجش قرار گیرند. این روش به ما نشان می‌دهد که اگر اقتصاد سال‌های گذشته هم‌اندازه امروز بود، مالیات بر ثروت چه جایگاهی داشت.

بر اساس این محاسبات تعدیل‌شده، مجموع درآمدهای مالیاتی ایران اغلب در بازه تقریبی ۴۰ تا ۱۰۰ هزار میلیارد تومان نوسان داشته است؛ اما در این مقیاس بزرگ، سهم مالیات بر ثروت به شکلی ملموس و قابل توجه، کوچک باقی مانده است. استثنای بزرگ در این روند، سال ۱۳۹۹ بود. در آن سال، درآمد مالیات بر ثروت جهشی کم‌سابقه را تجربه کرد و به حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان رسید.

اما این اوج به سرعت افت کرد. در سال ۱۴۰۳، عملکرد این پایه مالیاتی به حدود ۳۱ هزار میلیارد تومان کاهش یافت. این مسیر صعودی و سپس نزولی نشان می‌دهد که درآمدهای مالیات بر ثروت در ایران شدیداً به شوک‌های مقطعی که در بازارهای مختلف رخ می‌دهد، وابستگی دارد.

راز جهش ۱۱۰ هزار میلیاردی: نقش غالب نقل و انتقال سهام در سال ۱۳۹۹

تنها یک دوره زمانی در روند بلندمدت مالیات بر ثروت ایران وجود دارد که کاملاً متفاوت است و آن سال ۱۳۹۹ می‌باشد. در این سال، درآمد مالیات بر ثروت به حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان رسید که این رقم نه تنها قبل از آن سابقه داشت، بلکه پس از آن نیز تکرار نشد. این جهش، در مقایسه با سال ۱۳۹۸ که این درآمد حدود ۵۸.۸ هزار میلیارد تومان بود، تقریباً دو برابر محسوب می‌شود.

اما بررسی دقیق ترکیب این درآمد نشان می‌دهد که نیروی محرک اصلی این رشد، مالیات بر نقل‌ و انتقال سهام بوده است. در سال ۱۳۹۹، درآمد حاصل از مالیات بر سهام به حدود ۸۰.۹ هزار میلیارد تومان بالغ شد که این رقم معادل بیش از ۷۳ درصد کل مالیات بر ثروت آن سال بود. این در حالی است که در سال قبل (۱۳۹۸)، مالیات نقل و انتقال سهام تنها ۲۵.۸ هزار میلیارد تومان بوده و در سال‌های پیش از آن معمولاً تنها بین ۵ تا ۱۰ هزار میلیارد تومان نوسان داشته است.

پس از گذشتن از شوک سال ۱۳۹۹، روند درآمدی مالیات بر ثروت به سرعت تغییر مسیر داد. در سال ۱۴۰۰، عملکرد این پایه به حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان سقوط کرد (کاهشی نزدیک به ۶۴ درصد نسبت به سال اوج). در سال ۱۴۰۱، این رقم به ۳۶.۵ هزار میلیارد تومان کاهش یافت، در ۱۴۰۲ اندکی بهبود یافته و به ۳۹.۴ هزار میلیارد تومان رسید، اما نهایتاً در سال ۱۴۰۳ با تنزل بیشتری به حدود ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان رسید. این ارقام گویای این واقعیت هستند که جهش بزرگ سال ۱۳۹۹ مستقیماً نتیجه شرایط خاص و پررونق حاکم بر بازارهای دارایی، به‌ویژه بازار بورس، بوده است.

تحلیل اجزای تشکیل‌دهنده درآمد مالیات بر ثروت در سال ۱۴۰۳

برخلاف برخی پایه‌های مالیاتی که ساختار درآمدی ساده‌ای دارند، مالیات بر ثروت از اجزای گوناگونی تشکیل شده است. با این حال، بررسی تفکیک درآمدهای سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که بار اصلی این درآمد عملاً بر دوش سه جزء کلیدی قرار دارد. در آن سال، مجموع مالیات بر ثروت حدود ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان برآورد شده که سهم بخش‌های مختلف آن به شرح زیر است:

مالیات بر نقل‌ و انتقال املاک: ۲۹ درصد

مالیات بر نقل‌ و انتقال سهام: ۲۴ درصد

مالیات بر نقل‌ و انتقال سرقفلی: ۱۶ درصد

به صورت عددی، مالیات نقل و انتقال املاک حدود ۹.۲ هزار میلیارد تومان، مالیات نقل و انتقال سهام ۷.۶ هزار میلیارد تومان و مالیات بر سرقفلی نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان بوده است. این سه جزء در مجموع، بیش از ۶۹ درصد کل درآمد مالیات بر ثروت در سال ۱۴۰۳ را به خود اختصاص داده‌اند.

در مقابل، سهم سایر بخش‌ها محدودتر است: مالیات بر ارث حدود ۳.۴ هزار میلیارد تومان (۱۱ درصد)، سایر مالیات‌های مرتبط با ثروت ۳.۲ هزار میلیارد تومان (۱۰ درصد) و حق تمبر و اوراق بهادار حدود ۲.۸ هزار میلیارد تومان (۹ درصد) بوده است. نکته قابل تأمل این است که این ترکیب سهم‌بندی، طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ تغییر قابل توجهی نداشته است. در تمامی این سال‌ها، نقل و انتقال دارایی‌ها، به‌خصوص املاک و سهام، نقش محوری در تأمین مالیات بر ثروت داشته‌اند. این الگو تأکید می‌کند که مالیات بر ثروت در ایران به جای اتکا به «حجم انباشت دارایی»، بیشتر وابسته به «جریان و فرآیند نقل و انتقال دارایی‌ها» است و به همین دلیل نوسان‌پذیری بالایی دارد.

مقایسه پتانسیل مالیات بر ثروت با کل منابع مالیاتی دولت

یکی از مهم‌ترین ابعاد برای ارزیابی مالیات بر ثروت، جایگاه آن در مقایسه با کل درآمدهای مالیاتی کشور است. بر اساس محاسبات تعدیل‌شده، حجم کلی درآمدهای مالیاتی ایران (با فرض تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳) عمدتاً در بازه‌ای بین ۹۰۰ تا ۱,۶۰۰ هزار میلیارد تومان قرار داشته است.

در این مقیاس کلان، مالیات بر ثروت حتی در بهترین سال‌های عملکردی خود نیز سهمی محدود داشته است. به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۳ که درآمد مالیات بر ثروت حدود ۳۱.۲ هزار میلیارد تومان بوده، سهم این پایه از کل درآمدهای مالیاتی کمتر از ۳ درصد برآورد می‌شود. در سال ۱۴۰۲ نیز با رقم ۳۹.۴ هزار میلیارد تومان، این سهم کمی بالاتر اما همچنان ناچیز بوده است. حتی در سال ۱۴۰۰ با عملکرد ۴۰.۱ هزار میلیارد تومان، مالیات بر ثروت نقشی حاشیه‌ای در سبد درآمدهای مالیاتی ایفا کرده است. تنها در سال ۱۳۹۹ بود که به واسطه جهش بی‌سابقه، سهم این پایه به طور موقت افزایش یافت، اما پس از آن، مجدداً به سطوح پایین بازگشت.

این روند جاری نشان می‌دهد که مالیات بر ثروت پتانسیل عظیمی برای تبدیل شدن به یک پایه درآمدی پایدار و اثرگذار را دارد، به‌ویژه با توجه به این واقعیت که حجم دارایی‌ها، ارزش بازارهای املاک و اندازه بازارهای مالی کشور در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است. کوچک بودن سهم فعلی این مالیات در تضاد با این رشد حجم دارایی‌ها قرار دارد.

انتهای پیام/