زنجیره طلای ایران در تنگنا؛ معادن طلا در سایه شکاف تولید و مصرف

به گزارش سایت اخبار طلا و جواهر گلدنیوز؛ به نقل از دنیای اقتصاد، زنجیره طلای ایران این روزها با دو واقعیت متفاوت مواجه است. از یک‌سو، طلا همچنان یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های سرمایه‌گذاری در اقتصاد کشور به شمار می‌رود و تقاضا برای ابزارهای مبتنی بر طلا مانند سکه، شمش و طلای آب‌شده در سطح بالایی قرار دارد. از سوی دیگر، بخش تولید مصنوعات طلا و جواهر و بسیاری از کارگاه‌های صنفی با رکودی محسوس روبه‌رو شده‌اند؛ رکودی که در برخی موارد به کاهش ظرفیت تولید و تعدیل قابل‌توجه نیروی کار منجر شده است.

بر اساس آخرین داده‌های منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، معادن سنگ طلای کشور سالانه حدود ۹.۲ میلیون تن سنگ طلا استخراج می‌کنند. با این حال، برآوردها نشان می‌دهد مجموع تولید شمش طلا در کشور حدود ۱۲ تن در سال است. این در حالی است که نیاز بازار داخلی به طلا بیش از ۵۰ تن در سال برآورد می‌شود؛ موضوعی که نشان‌دهنده شکاف قابل‌توجه میان تولید داخلی و مصرف است و باعث شده بخش مهمی از نیاز بازار از طریق واردات تامین شود.

این فاصله میان تولید و تقاضا تنها به حوزه بازار محدود نمی‌شود و در بخش معدن نیز نشانه‌های آن قابل مشاهده است. وجود برخی معادن راکد، محدودیت‌های زیرساختی در مناطق معدنی، هزینه‌های بالای توسعه و چالش‌های سرمایه‌گذاری در حوزه اکتشاف و فرآوری از جمله عواملی است که موجب شده ظرفیت‌های معدنی کشور به‌طور کامل مورد بهره‌برداری قرار نگیرد.

طلای سرمایه‌ای؛ کاهش سهم مصنوعات

بازار طلا در ایران طی سال‌های اخیر تنها یک بازار مصرفی نبوده و به‌تدریج نقش یک دارایی سرمایه‌ای را نیز پیدا کرده است. تداوم تورم، نوسانات نرخ ارز، کاهش جذابیت برخی بازارهای موازی و محدودیت گزینه‌های سرمایه‌گذاری باعث شده است که بسیاری از خانوارها و فعالان اقتصادی طلا را به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی حفظ ارزش دارایی انتخاب کنند.

با این حال، همین تغییر کارکرد باعث ایجاد شکاف میان بخش سرمایه‌گذاری و بخش تولید در صنعت طلا شده است. در شرایطی که تقاضا برای نگهداری طلا به‌عنوان یک دارایی مالی افزایش یافته، سهم مصنوعات طلا و جواهر در سبد تقاضای بازار کاهش پیدا کرده است. در نتیجه بخشی از گردش مالی بازار به سمت خرید و فروش سکه، شمش و طلای آب‌شده حرکت کرده و تقاضا برای مصنوعات ساخته‌شده کاهش یافته است.

در کنار این تحولات، کاهش قدرت خرید خانوارها، افزایش هزینه‌های تولید، رشد هزینه‌های تامین مالی و نوسانات اقتصادی نیز فشار مضاعفی بر واحدهای تولیدی و صنفی این صنعت وارد کرده است.

رکود در کارگاه‌ها؛ تعدیل تا ۵۰ درصد نیرو

سیدحجت شفائی، عضو کمیسیون معدن اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به وضعیت بازار طلا و جواهر کشور می‌گوید: با وجود فروکش‌کردن نسبی فضای ناشی از نااطمینانی‌های اخیر، بازار هنوز به شرایط عادی بازنگشته و سطح تقاضا برای مصنوعات طلا نسبت به دوره‌های پیش از تنش‌ها پایین‌تر است.

به گفته او، در دوره‌های تنش اقتصادی یا سیاسی، رفتارهای هیجانی در بازار دارایی‌ها افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی بخشی از دارندگان طلا برای تامین نقدینگی اقدام به فروش می‌کنند و بخشی دیگر منابع مالی خود را به بازارهای دیگر منتقل می‌کنند. همین موضوع باعث شده است که حتی با کاهش نسبی تنش‌ها نیز تقاضا برای مصنوعات طلا به‌طور کامل به مسیر طبیعی خود بازنگردد.

شفائی معتقد است در حال حاضر خرید مصنوعات طلا هنوز به سطح متعارف پیشین نرسیده و بازار با نوعی رکود پایدار مواجه است. در مقابل، بخشی از سرمایه‌گذاران همچنان تمایل به ورود به بازار طلا دارند، اما این تقاضا بیشتر به سمت سکه و شمش هدایت شده است.

او همچنین از افزایش معاملات طلای آب‌شده در بازار خبر می‌دهد و در عین حال نسبت به ریسک‌های این بازار برای خریداران غیرحرفه‌ای هشدار می‌دهد. به گفته این فعال بخش خصوصی، تشخیص عیار و اصالت طلای آب‌شده نیازمند دانش فنی و ابزارهای تخصصی است و در صورت ناآشنایی، احتمال خطا و زیان برای خریداران وجود دارد. به همین دلیل فعالان رسمی بازار همواره توصیه می‌کنند افراد به سمت خرید طلای ساخته‌شده و دارای شناسنامه حرکت کنند که تحت نظارت استانداردهای رسمی تولید و عرضه می‌شود.

در بخش تولید نیز نشانه‌های رکود به‌وضوح قابل مشاهده است. کاهش سطح تقاضا در ماه‌های اخیر باعث شده است بخشی از کارگاه‌های تولیدی فعالیت خود را متوقف کنند یا با ظرفیت پایین‌تر به کار ادامه دهند. در برخی واحدها نیز تعدیل نیرو رخ داده و در مواردی این تعدیل‌ها تا ۵۰ درصد نیروی انسانی را شامل شده است.

۷۰ هزار واحد صنفی در انتظار رونق بازار

بر اساس برآوردهای فعالان این صنعت، بیش از ۷۰ هزار واحد صنفی در زنجیره تولید و توزیع طلا و جواهر در کشور فعالیت می‌کنند و بخش قابل‌توجهی از اشتغال مستقیم و غیرمستقیم به این صنعت وابسته است. رکود در بازار مصنوعات طلا می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش معاملات داشته باشد و به کاهش تولید، افت اشتغال و تضعیف زنجیره ارزش این صنعت منجر شود.

از سوی دیگر، ورود بازار به ماه‌های محرم و صفر که به‌طور سنتی یکی از کم‌تحرک‌ترین دوره‌های بازار طلا محسوب می‌شود، ممکن است فشار بیشتری بر فعالان این بخش وارد کند.

واردات برای جبران کسری ۵۰ تنی

در شرایطی که تولید داخلی پاسخگوی نیاز بازار نیست، بخشی از تقاضای طلا از طریق واردات تامین می‌شود. به گفته فعالان بازار، بخش قابل‌توجهی از طلای وارداتی ایران از کشورهای امارات، ترکیه و سوئیس تامین می‌شود.

این واردات عمدتا در قالب سازوکار رفع تعهدات ارزی صادرکنندگان انجام می‌گیرد؛ به این معنا که صادرکنندگان سایر کالاها برای ایفای تعهدات ارزی خود اقدام به واردات طلا می‌کنند و آن را در مرکز مبادله ارز و طلای ایران عرضه می‌کنند. علاوه بر این، واردات محدود طلا توسط مسافران نیز بر اساس مقررات امکان‌پذیر است، هرچند سهم اصلی همچنان مربوط به مسیرهای رسمی تجاری است.

۱ درصد ذخایر جهانی؛ ظرفیت‌های استفاده‌نشده

ایران با در اختیار داشتن حدود یک درصد ذخایر طلای جهان از ظرفیت‌های قابل‌توجهی در حوزه معدن برخوردار است. با این حال، کارشناسان معتقدند بخش قابل‌توجهی از این ظرفیت‌ها هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده است.

محدودیت سرمایه‌گذاری در حوزه اکتشاف، چالش‌های زیرساختی در برخی مناطق معدنی، هزینه‌های بالای توسعه معادن و نوسانات اقتصادی از جمله عواملی است که روند توسعه این بخش را با کندی مواجه کرده است. در برخی موارد نیز معادن به‌صورت چندمنظوره فعالیت می‌کنند؛ به این معنا که در کنار استخراج فلزاتی مانند مس، ذخایر طلا نیز از همان معادن استخراج می‌شود.

ابهام در مقررات فروش آنلاین طلا

در کنار چالش‌های تولید و سرمایه‌گذاری، حوزه تنظیم‌گری بازار طلا نیز با برخی ابهامات مواجه است. به‌ویژه در زمینه فعالیت پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا، اگرچه مصوباتی در سطح هیات وزیران به تصویب رسیده، اما چارچوب‌های اجرایی و نظارتی این حوزه هنوز به‌طور کامل از سوی بانک مرکزی نهایی نشده است.

بر اساس ضوابط اعلام‌شده، فروش آنلاین طلا باید توسط افراد یا مجموعه‌هایی انجام شود که دارای مجوزهای صنفی معتبر هستند. در صورت نداشتن مجوز نیز فعالیت تنها از طریق همکاری با واحدهای دارای پروانه کسب امکان‌پذیر خواهد بود.

گلوگاه‌های زنجیره ارزش طلا

مجموعه این عوامل نشان می‌دهد زنجیره ارزش طلای ایران از معدن تا بازار با گلوگاه‌هایی در حوزه تولید، سرمایه‌گذاری و تنظیم‌گری روبه‌رو است. در شرایطی که طلا علاوه بر یک ماده معدنی، یک دارایی مالی نیز محسوب می‌شود، توسعه این صنعت تنها به افزایش استخراج محدود نمی‌شود و نیازمند بهبود محیط سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و تقویت بخش تولید مصنوعات است.

افزایش تولید داخلی طلا می‌تواند به کاهش وابستگی به واردات، توسعه صنایع فرآوری و ایجاد اشتغال در مناطق معدنی کمک کند. تحقق این هدف اما مستلزم سرمایه‌گذاری مستمر در حوزه اکتشاف، توسعه فناوری و رفع موانع ساختاری در زنجیره تولید تا بازار است.