زنگ خطر در بازار طلای آنلاین؛ همه دارایی مردم در یک خزانه

به گزارش سایت اخبار طلا و جواهر گلدنیوز؛ در ماه‌های اخیر بازار خرید و فروش آنلاین طلا به یکی از مهم‌ترین مقصدهای سرمایه‌های خرد تبدیل شده است. در شرایطی که تورم مزمن، نوسان نرخ ارز و کاهش قدرت خرید، بسیاری از خانوارها را به دنبال راهی برای حفظ ارزش دارایی‌هایشان کشانده، پلتفرم‌های دیجیتال طلا توانسته‌اند بخشی از این تقاضا را جذب کنند.

ویژگی مهم این پلتفرم‌ها امکان خرید تدریجی طلا حتی با مبالغ اندک است؛ امکانی که باعث شده افراد با چند صد هزار تومان نیز وارد بازار طلا شوند. همین موضوع باعث رشد سریع کاربران و حجم معاملات در این بازار شده است.

اما همزمان با این رشد، نگرانی تازه‌ای نیز شکل گرفته است: طلای واقعی که پشتوانه این خریدهای آنلاین است، دقیقاً کجا نگهداری می‌شود؟

دستورالعمل جدید و تولد یک انحصار

بانک مرکزی برای جلوگیری از «خالی‌فروشی» در بازار طلای آنلاین، مقررات جدیدی وضع کرد. بر اساس این ضوابط، پلتفرم‌های فروش آنلاین موظف شدند معادل طلای فروخته‌شده به کاربران را به‌صورت فیزیکی در خزانه‌های مورد تایید نگهداری کنند.

در ظاهر این تصمیم با هدف افزایش شفافیت و صیانت از حقوق خریداران اتخاذ شد، اما در عمل نتیجه متفاوتی به همراه داشت. با اجرای این مقررات، «بانک کارگشایی» به مهم‌ترین و عملاً تنها محل نگهداری ذخایر طلای پلتفرم‌ها تبدیل شد.

به این ترتیب، بخش بزرگی از طلایی که کاربران در فضای آنلاین خریداری کرده‌اند، اکنون در یک خزانه فیزیکی متمرکز شده است؛ موضوعی که انتقادهای زیادی را در میان فعالان بازار به دنبال داشته است.

چگونه یک بانک قدیمی به مرکز بازار طلای دیجیتال تبدیل شد؟

بانک کارگشایی سال‌ها به‌عنوان نهادی سنتی شناخته می‌شد که خدماتی مانند گروگذاری طلا، فرش و اشیای قیمتی ارائه می‌داد. نقش این بانک در نظام مالی کشور محدود و بیشتر در چارچوب فعالیت‌های سنتی تعریف شده بود.

اما با رشد اقتصاد دیجیتال و ظهور پلتفرم‌های خرید و فروش آنلاین طلا، ناگهان جایگاه این بانک تغییر کرد. پس از اجرای مقررات جدید بانک مرکزی، پلتفرم‌ها برای نگهداری ذخایر خود ناچار شدند به خزانه‌های مورد تایید مراجعه کنند و در عمل بانک کارگشایی به گزینه اصلی این حوزه تبدیل شد.

فعالان بازار می‌گویند در گذشته هر پلتفرم می‌توانست ذخایر خود را تحت نظارت صنفی نگهداری کند، اما پس از تصمیمات جدید کمیته اقدام مشترک مرکز «سمتا»، مسیر بازار به سمت تمرکز ذخایر در بانک کارگشایی تغییر یافت.

همه طلاها در یک نقطه؛ ریسک پنهان بازار

منتقدان این وضعیت معتقدند تمرکز حجم عظیمی از دارایی مردم در یک خزانه، با اصول مدیریت ریسک همخوانی ندارد. در بسیاری از کشورها، دارایی‌های حساس و ذخایر ارزشمند در چند خزانه و حتی در شهرهای مختلف نگهداری می‌شوند تا در صورت بروز بحران، کل سیستم دچار اختلال نشود.

اما در ایران اکنون بخش قابل توجهی از طلای خریداری‌شده در پلتفرم‌های آنلاین در یک مرکز متمرکز شده است. کارشناسان هشدار می‌دهند چنین تمرکزی می‌تواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی به همراه داشته باشد.

به گفته برخی فعالان بازار، نگرانی تنها به سرقت محدود نمی‌شود. در شرایطی که احتمال بروز بحران‌های غیرمنتظره وجود دارد، تمرکز این حجم از دارایی در یک نقطه می‌تواند اعتماد عمومی به کل بازار را تحت تاثیر قرار دهد.

«بازی سه سر باخت» برای کاربران، پلتفرم‌ها و سیاست‌گذار

پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا وضعیت فعلی را «بازی سه سر باخت» توصیف می‌کنند.

از یک سو، برخی کاربران از کندی تحویل فیزیکی طلا و نبود اطلاعات شفاف درباره نحوه نگهداری ذخایر گلایه دارند. آنها معتقدند وقتی دارایی‌شان در یک خزانه نگهداری می‌شود، باید درباره امنیت، بیمه و مسئولیت‌پذیری آن اطلاعات دقیق‌تری ارائه شود.

از سوی دیگر، پلتفرم‌ها می‌گویند انحصار موجود باعث کندی فرآیندها و محدودیت‌های عملیاتی شده است. برخی فعالان این حوزه حتی مدعی‌اند رسیدهایی که از سوی بانک کارگشایی صادر می‌شود، مسئولیت مستقیم این بانک در قبال ذخایر را به‌طور کامل مشخص نمی‌کند.

در این میان، در صورت بروز هرگونه بحران احتمالی، بانک مرکزی نیز ناچار خواهد بود پاسخگوی تبعات ناشی از تمرکز ذخایر در یک نقطه باشد.

پیشنهاد ورود چند بانک به بازار خزانه‌داری طلا

در حالی که انتقادها نسبت به انحصار بانک کارگشایی افزایش یافته، برخی نشانه‌ها از احتمال تغییر این وضعیت خبر می‌دهد. یک مقام مسئول در بانک مرکزی اعلام کرده است که موضوع تمرکززدایی از نگهداری ذخایر طلا در دستور کار هیات عامل بانک مرکزی قرار گرفته است.

بر اساس این طرح، احتمال دارد مجوز نگهداری طلای فیزیکی پلتفرم‌های آنلاین به چند بانک دیگر نیز اعطا شود.

هشدار رسمی درباره انحصار

اسناد موجود نشان می‌دهد حتی ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز نیز نسبت به این موضوع هشدار داده است. در نامه‌ای رسمی که در اسفند ۱۴۰۴ ارسال شده، از بانک مرکزی خواسته شده حداقل پنج خزانه معتبر دیگر برای نگهداری ذخایر پلتفرم‌های آنلاین معرفی شوند.

در این نامه تاکید شده است که معرفی چند خزانه جدید می‌تواند پاسخگوی نیاز بازار و جامعه کاربران باشد.

با این حال فعالان بازار می‌گویند این پیشنهاد هنوز عملی نشده و تمرکز ذخایر در بانک کارگشایی همچنان ادامه دارد.

شکستن انحصار؛ راهی برای افزایش رقابت

برخی کارشناسان بانکی معتقدند ادامه این وضعیت منطقی نیست. به گفته آنها، هدف از تغییر سیاست‌ها نباید کاهش نظارت باشد، بلکه باید با حفظ نظارت، ریسک تمرکز کاهش پیدا کند.

کامران ندری، کارشناس بانکی، در این زمینه معتقد است انحصار در حوزه نگهداری طلای فیزیکی پلتفرم‌ها مطلوب نیست و این ذخایر باید میان چند بانک توزیع شود. به گفته او، نظارت می‌تواند به‌صورت آنلاین و بر اساس دستورالعمل‌های مشخص انجام شود و ضرورتی ندارد تنها یک بانک در این حوزه فعال باشد.

مطالبه‌ای برای امنیت سرمایه‌های مردم

فعالان بازار طلای آنلاین تاکید می‌کنند مطالبه آنها حذف نظارت بانک مرکزی نیست. آنها خواستار ایجاد امکان نگهداری ذخایر در چند خزانه بانکی معتبر هستند؛ اقدامی که به گفته آنها می‌تواند امنیت دارایی مردم را افزایش دهد، رقابت سالم ایجاد کند و تاب‌آوری بازار را بالا ببرد.

بازاری که در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مسیرهای حفظ ارزش سرمایه‌های خرد تبدیل شده، اکنون با یک پرسش مهم روبه‌رو است:

آیا تمرکز دارایی میلیون‌ها کاربر در یک خزانه تصمیمی منطقی است یا زمان آن رسیده که سیاست‌گذار برای شکستن این انحصار و توزیع ریسک اقدام کند؟