روضه های خانگی / همزمان با دهه آخر صفر، مراسم روضه خوانی در خانه ها برگزار میشود

به گزارش پایگاه خبری جهان طلا (گلدنیوز)؛همزمان با دهه آخر صفر، مراسم روضه خوانی در خانه ها برگزار میشود.

معنی لغوی روضه

معانی روضه در لغتنامه دهخدا: بهشت، باغ، بستان، گلزار است

معنی اصطلاحی روضه

اصطلاحات «روضه» و «روضه‌خوانی» برگرفته از حدیث نبوی است که: در باغ‌های بهشت گردش کنید؛ وقتی سؤال شد: چگونه؟ گفت: مجالس ذکر ما (پیامبر و اهل بیتش) باغی از باغ‌های بهشت (روضه من ریاض الجنه) است. و نیز گفته‌اند: از نام کتاب روضة الشهداء اثر کمال‌الدین حسین بیهقی کاشفی سبزواری گرفته شده‌است. وی این کتاب را در سده هشتم و نهم هجری در شهر هرات نوشت. این کتاب «ده باب» داشت و به تدریج خواندن ده باب آن در ده روز اول ماه محرم رایج شد و این‌گونه بود که سنتی پدیدار شد، با ابعاد و شاخه‌ها و تأثیرگذاری‌های بسیار، که اکنون به عنوان «روضه‌خوانی» شناخته شده‌است.

روضه های خانگی در ایران

در ایران روضه‌ها بیشتر در ماه‌های محرم و صفر برگزار می‌شوند. معمولاً هر مجلس روضه از دو بخش زنانه و مردانه تشکیل می‌شود. برخی روضه‌ها ممکن است کاملاً زنانه باشند و گاه کاملاً مردانه. مجلس روضه ممکن است در خانه تشکیل شود یا در تکیه‌ها، مساجد و حسینیه‌ها برپا شود. در همین راستا، در ابتدای مجلس قرائت قرآن، کتاب آسمانی مسلمانان توسط قاریان انجام می‌شود. سپس تعدادی از روحانیون شیعه به سخنرانی و سپس به ذکر مصیبت می‌پردازند. بعد از خواندن ذکر مصیبت، روضه خوان به جلسه وارد شده و پس از مناجات، به روضه خوانی می‌پردازد.

نمونه ای از این روضه های خانگی در خانه تاریخی مرحوم میرباقر روحانی است که هر روز صبح تا ظهر برگزار می شود. گفتنی است این خانه تاریخی با قدمتی بیش از 150 سال برای برپایی روضه و عزاداری سیدالشهداء از زمان قاجار وقف شده است اثری با معماری منحصر به فرد که جزو میراث فرهنگی ملی به ثبت رسیده است.

چای روضه

در ایران، چای روضه هم مشهور هست و به چایی گفته می شود که در مراسم روضه به مهمانان داده می شود. مردم عادی چای روضه را شفا بخش و متبرک می دانند و سعی می کنند تا آن را برای طلب برکت بخورند.

روضه خوانی و قصه‌خوانیهای آیینی

در متون مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی ذیل مدخل روضه خوانی آمده است: روضه‌خوانی، از انواع قصه‌خوانیهای آیینی در فرهنگ شیعی، و رایج در میان تودۀ مردم. است.

در فرهنگ شفاهی ایران، روضه از ابزارهای مؤثر آموزشهای دین، و یکی از هنرهای دینی به شمار می‌آید. ذکر مصیبت امام حسین (ع) و یارانش بر منابر، اگرچه در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و قدمت آن به سده‌های ۵ و ۶ ق می‌رسد (نک‍ : قزوینی، ۴۰۳)، اما آنچه این گونۀ ذکر را به روضه‌خوانی مشهور کرد و باعث رواج فراوان آن در ایران گردید، تألیف کتاب روضة الشهداء (ه‍ م)، اثر ملاحسین واعظ کاشفی، بود. از آن پس، مرثيه‌خوانان حوادث كربلا را از روی این کتاب می‌خواندند؛ به همین سبب، بعدها به چنین مجالسی به‌طور عام «روضه‌خوانی» گفته شد که مقصود همان «روضةالشهداءخوانی» است. به‌تدريج، ‏خواندن روضه از روی كتاب منسوخ شد و روضه‌خوانها مطالب ‏كتاب را حفظ كرده، در مجالس عزاداری می‏خواندند. تا پیش از تألیف این کتاب، مرثیه‌خوانها که بیشتر کم‌سواد بودند، می‌باید به مقاتل عربی مراجعه می‌کردند.

روضة الشهداء تا مدتها پس از تألیف، کتاب جامع ذکر مقاتل و مصائب بود. معمولاً مردم در ایام‏ عزاداری و روزهای جمعه، در مجلسی گرد می‏آمدند و کسی که صدایی خوش داشت، یا یکی از مرصع‏خوانان (کسانی که نظم و نثر را باهم می‌خواندند) کتاب روضة الشهداء را می‏خواند و دیگران‏ می‏گریستند.

پس از روضة الشهداء، کتابهای دیگری در مقاتل به رشتۀ تحریر درآمد که مهم‌ترین آنها طوفان البکای جوهری و اسرار الشهادة است. با انتشار این آثار، منابع روضه‌خوانها تغییر کرد و آنها به کتابهای جدیدتر روی آوردند، روضه‏های خود را حفظ کردند و روش کارشان را ارتقا دادند. آنها با سرمشق‌گرفتن از کار روضه‏خوانهای‏ ماهر و موفق، به تکمیل اجراها کوشیدند؛ اما نام این مراسم به یاد قدیم‌ترین کتاب‏ جامع فارسی که در مقاتل نوشته شده است، همچنان «روضه‏خوانی» باقی ماند (محجوب، ۱۲۳۴-۱۲۳۵).

حاجی میرزا حسین نوری نیز به پیدایش روضه‌خوانی و رونق کار روضه‌‌خوانها در روزگار خود اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از علمای اعلام می‌فرمود در مقام مطایبه و مزاح که در این اعصار، روضه‌خوانی داخل در علوم شده و علمی شده مخصوص که باید در تعریف آن گفت: علم یبحث فیه عن عوارض اجساد الشهداء و ما یتعلق بها» (ص ۸).

در عصر قاجار در پامنار

 روضه‌خوانی در عصر قاجار به اوج شکوه خود رسید. رونق مجالس روضه و گرمی کار روضه‌خوانها در زمان ناصرالدین شاه، به حدی بود که محمدحسن اعتمادالسلطنه نذر کرده بود که  همه‌ساله در شب عاشورا، پای روضۀ ۴۰ منبر برود (ص ۲۰۳). تاریخ‌نگاران و پژوهشگران گزارشهای متعددی از این مجالس داده‌اند (نک‍ : معیرالممالک، ۶۴؛ گزارشها ... ، ۱/ ۱۴۸- ۱۵۹). جالب آنکه در محرم ۱۳۰۰، ۱۳ منبر از ۴۰ منبر معهود، در پامنار و در منزل اعیان و علما برپا شده بود. به نظر می‌رسد که اعتمادالسلطنه به مجالس گروههای فرودست جامعه پای ننهاده و آنها را به شمار نیاورده است. شاه نیز به هنگام ماه محرم، تشکیل مجلس روضه و شرکت در آن را فرض خود می‌دانست و حتى در گشت‌‌وگذارهای بی‌شمارش به گوشه‌وکنار کشور، آن را ترک نمی‌کرد (نک‍ : طاهراحمدی، ۱۰۲).

نظر عبداللٰه مستوفی

ورود افراد بی‌سوادِ بی‌آواز (آنهایی که شعر را با آواز نمی‌خواندند، یا نمی‌توانستند بخوانند) به این صنف و روی‌آوردن آنها به روضه‌خوانی از روی کتابهای اسرار الشهادۀ ملا آقای دربندی و کتاب جوهری، از عوامل افول مجالس روضه‌خوانی شد. عبداللٰه مستوفی روضه‌خوانها را به دو گروه تقسیم می‌کند: «یکی واعظین که بعد از خطبۀ افتتاحیه و طرح‌کردن یکی از آیات قرآن، وارد تحقیق در اطراف آیه شده و با ذکر امثال‌و‌حکم، مطالب عالی اخلاقی و مذهبی را تشریح و توضیح، و با ذکر اشعار مناسب، مطالب را دل‌نشین کرده و در آخر هم مقداری ذکر مصیبت نموده، منبر خود را به دعای شاه اسلام و عموم مسلمانان و صاحب‌خانه ختم می‌کردند؛ دستۀ دیگر، روضه‌خوان به معنی اخص بودند که منبر را با سلام بر سیدالشهداء شروع، و بلافاصله وارد ذکر مصیبت شده و به قدر ده دقیقه، نظم و نثر به هم مخلوط کرده و در آخر، باز هم منبر را به دعای سابق‌الذکر ختم می‌نمودند. برای واعظین، سواد، و برای ذاکرین، آواز از لوازم بود ... حتى ذاکرین هم اکثر مردمان باسوادی بودند و از عهدۀ موعظه هم برمی‌آمدند» (۱/ ۲۷۵-۲۷۶

تفاوت روضه خوان و مداح

مداح جز روضه‏خوان است: مداح آوازی خوش دارد و شعرهایی در مدح خاندان رسول (ص) یا شرح مصائب‏ ایشان، و یا مطالبی حاوی حکمت و موعظه را به آهنگ می‏خواند؛ لباس مداحان با لباس روضه‏خوانان فرق دارد. در هر صورت، آنان هیچ‌وقت عمامه ندارند و گاه عبا نیز بر دوش نمی‏کنند. بین واعظ و روضه‏خوان تفاوت ظاهری نیست: هر دو یک لباس‏ می‏پوشند و هر دو مرصع‏خوانی می‏کنند. از نظر مراتب تحصیلی و اطلاعات دینی، سواد روضه‏خوان به‌مراتب کمتر از واعظ است؛ واعظ غالباً سالها در علوم دینی تحصیل کرده است. سخنرانی واعظ معمولاً طولانی است، اما منبر روضه‏خوان همیشه منحصر است به ذکر مقدمه‏ای‏ کوتاه و سپس گریززدن به حوادث کربلا و پایان‌دادن سخن به شهادت کسی که‏ روضه دربارۀ او خوانده می‏شود. روضه‏خوانان معمولاً مجالس روضه، شواهد، اخبار و آیات و ابیات، و حتى مقامهای موسیقی و دستگاههایی که قسمتهای منظوم هر روضه‏ باید در آن دستگاه خوانده شود، و نیز مطالب بسیار جزئی‏تر، مانند محل و شمار تحریرهای آواز خود را از بر دارند و بارها پیش از رفتن به منبر، آن را تمرین کرده‏اند.

کتاب مشهور روضه خوان ها

گاه برخی از روضه‌خوانهای معروف، روضه‌های خود را می‌نوشتند و به شکل کتاب در دسترس دیگران قرار می‌دادند. یکی از بهترین نمونه‌ها، کتاب درة التاج و مرقاة المعراج (تألیف: ۱۲۸۳ ش) است که حاج میرزا محسن نیشابوری (۱۲۲۷-۱۳۰۳ ش)، ملقب به تاج‌الواعظین و متخلص به تاج واعظ، آن را نگاشته است (برای آگاهی بیشتر دربارۀ این کتاب، نک‍ ‌: طاهراحمدی، ۹۹-۱۲۶).

مآخذ:

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۷ ش؛ طاهراحمدی، محمود، «تشکلهای مذهبی: مجالس روضه‌خوانی به روایت تاج واعظ»، تاریخ اسلام، قم، ۱۳۸۰ ش، س ۲، شم‍ ۸؛ قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، به کوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۹۱ ش؛ گزارشهای نظمیه از محلات طهران، به کوشش انسیه شیخ‌رضایی و شهلا آذری، تهران، ۱۳۷۷ ش؛ محجوب، محمدجعفر، ادبیات عامیانۀ ایران، به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران، ۱۳۸۷ ش؛ مستوفی، عبداللٰه، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۱ ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، ۱۳۶۱ ش؛ نوری، حسین، لؤلؤ و مرجان، تهران، انتشارات نور. لغتنامه دهخدا و ایسنا

گالری عکس از ایسنا